Stanisław Płonka-Fiszer – Teatr Nowy

266-stanislaw-plonka-fiszer-teatr-nowy1886-1969

Genialny artysta Mieczysław Frenkiel, będąc już w podeszłym wieku, niezbyt dobrze słyszał. Jeżeli w dodatku wyjechał z Warszawy na występy gościnne, wówczas przytępiony słuch powodował różne niespodzianki nie tylko znakomitemu komikowi, ale i suflerowi.
Suflerka Teatru Nowego w Poznaniu za dyrekcji Rutkowskiego uchodziła za wyjątkowo zdolną siłę. Miała ambicję tak podpowiadać, aby świetny komik nie „sypnął się” ani razu. Podrzucała więc słowa nie tylko ze zdwojoną czujnością, ale gdy i to zawodziło, starała się za pomocą gestów przypomnieć zapomniane słowa dialogu. W pewnym miejscu znakomity artysta miał kaszleć. Suflerka, widząc, że Frenkiel o tym zapomniał, poczęła udawać kaszel. Frenkiel wygrał jakąś pauzę i szepnął partnerce Cieszkowskiej:
– Biedna suflerka ma kaszel.
W innym znowu miejscu Frenkiel powinien był powiedzieć: „Pachnie wiosną”. Suflerka podrzuca mu kwestię daremnie. Bierze się więc na sposób; wskazuje ręką nos i podpowiada głośniej:
– Pachnie wiosną!
Zdezorientowany Frenkiel, nie mogąc się połapać, wyrzekł po pauzie:
– Co tutaj tak czuć?

Frenkiel i sufler

W innym fragmencie wspomnień Poza kurtyną pojawia się niemiecki Teatr Miejski znajdujący się w budynku Arkadii. Płonka-Fiszer i jego kolega Bratkiewicz – siedząc na jednej z ławek pl. Wolności – usłyszeli dźwięki Lizystraty, opery opartej na komedii Arystofanesa, opowiadającej o kobietach, które w proteście przed wojennymi planami ich mężów odmówiły im rozkoszy cielesnych. Z tą muzyką wiąże się przesąd, jakoby melodia miała przynosić pecha wykonawcom. Pech rzeczywiście spotyka kolejnych członków poznańskiego zespołu teatralnego, mierzącego się z wykonaniem Lizystraty – od bólu gardła, przez dłuższe choroby aktorów i inne, drobne sceniczne i pozasceniczne niepowodzenia – ku radości polskich aktorów.
Stanisław Płonka-Fiszer urodził się w Poznaniu 22 lipca 1886 r., zmarł 17 maja 1969 r. w Skolimowie. Spoczywa na warszawskich Powązkach. We wspomnieniu po śmierci Fiszera notował Tadeusz H. Nowak: „Po ukończeniu szkółki ludowej najął się do pracy […] u kupca. Czternastoletni wówczas chłopiec zdradzał pewne zdolności malarskie, a już szczególnie ciekawił go teatr. […] Posłuszny woli rodziców […] zajął się ślusarstwem”. Debiutował w teatrze w 1907 r. Występował w Teatrze Polskim, Nowym i Wielkim w Poznaniu oraz na polskich scenach Warszawy, Katowic, Grudziądza, Wilna, Gdańska, a także w niemieckich teatrach Strasburga, Bytomia, Jeleniej Góry, Torunia i Berlina, gdzie od sezonu 1916/1917 zaczął używać pseudonimu Fiszer. W latach I wojny światowej występował w poznańskim Domu Królowej Jadwigi oraz na scenach teatrów ogródkowych, a w okresie międzywojennym – także w poznańskich teatrach lalkowych A Kuku oraz Błękitny Pajac. W czasie wojny został wysiedlony do Generalnej Guberni, gdzie prowadził teatrzyk pacynek Figlarny Kubuś, a potem teatrzyk dający przedstawienia na jawnej scenie kabaretu Złoty Ul. Po zakończeniu II wojny światowej grał przez rok w Miejskich Teatrach Dramatycznych w Warszawie, w 1946 r. przeprowadził się do Poznania, gdzie odtąd występował. Prowadził także teatr świetlicowy przy Komendzie Powiatowej Milicji Obywatelskiej w Jarocinie, a potem przy Komendzie Dzielnicowej MO w Poznaniu.
Napisał dramaty: Złota kaplica i Legion Mickiewicza, stworzył też podręcznik Jak pisać na scenę. Teoria i technika utworu scenicznego (1937). Wspomnienia Poza kurtyną zostały wydane w 1959 r. Płonka pisze m.in. o tym, jak jeden z kolegów musiał zapuszczać brodę, by zagrać Zygmunta Augusta, a sztuka nie poszła; o znajomości z Osterwą, który kazał mu jeść podwójne śniadania, by odpowiednia tusza pozwoliła mu zagrać Cześnika w Zemście, a także wtajemnicza w kuluary teatralnego życia w Poznaniu. Stanisław Płonka-Fiszer odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi, jest Honorowym Obywatelem Miasta Poznania.

Joanna Roszak

Teatr Nowy

Teatr Nowy mieści się w kamienicy zwanej Domem pod Tańczącym Kogutem, zbudowanej w latach 1906-1907, według projektu poznańskich architektów, Hermana Böhmera i Paula Preula, będącej najdoskonalszym przykładem stylu architektonicznego, zwanego manieryzmem poznańskim, który nawiązywał do secesji, ale charakterystyczne elementy nadbudowane z muru pruskiego czyniły budynki zupełnie niepowtarzalnymi.
Dzieje teatru w tej kamienicy rozpoczęły się od sali widowiskowej Mandolina działającej na jej zapleczu, która potem przekształcona została w kabaret Alt-Posen Vergnügungslokal. Po I wojnie światowej budynki przejęło Bratnie Towarzystwo Pomocy Studenckiej i wydzierżawiło go spółce Maski. Teatr Nowy im. Heleny Modrzejewskiej zadebiutował jako spółka akcyjna w dniu 14 września 1923 r. przedstawieniem autorstwa Szczepana Jeleńskiego (pseud. Bogdan Katerwa) – Przechodzień. Teatrem zarządzał wówczas Mieczysław Rudkowski, repertuar nie był szczególnie ambitny, a wśród 30 premier rocznie dominowały komedie, farsy, bajki dla dzieci oraz przedstawienia religijne. Na jego deskach występowały też gwiazdy scen warszawskich, krakowskich i lwowskich. W gusta zamożniejszej klienteli trafił pomysł Sceny na Wodzie otwartej w 1932 r. w Parku Sołackim. Epizodem tylko (1932-1933) była trzecia scena – Komedia Muzyczna – otwarta w gmachu przy ul. Marszałka Focha 4, gdzie wcześniej mieściło się kino Stylowe, a po wojnie kino Bałtyk. W 1937 r. teatr jednak nieoczekiwanie zbankrutował.
Po wojnie uruchomiony został ponownie jako prywatne przedsięwzięcie prowadzone przez Zbigniewa Szczerbowskiego – wystawiano lekkie sztuki oraz zapraszano na gościnne występy gwiazdy z Krakowa i Warszawy. W 1949 r. upaństwowiono go i wcielono do Państwowych Teatrów Dramatycznych. W tych strukturach funkcjonował do 1973 r., kiedy znów stał się Teatrem Nowym – samodzielną instytucją, kierowaną odtąd przez Izabelę Cywińską. W 1977 r. uruchomiona została Scena Nowa, prezentująca sztuki o tematyce moralnej i egzystencjalnej, w 1991 r. – Scena Verbum, organizująca spotkania z pisarzami, artystami, intelektualistami i ludźmi kultury. W 2005 r. zainaugurowano działalność Trzeciej Sceny.
Od kolejnych scen w teatrze ważniejsi są jednak ludzie. Gdy w 1989 r. Izabela Cywińska została ministrem kultury, dyrekcję przejął Eugeniusz Korin, po nim zaś szefem został Janusz Wiśniewski. Z jego nazwiskiem jako reżysera wiążą się największe sukcesy zespołu m.in.: Grand Prix oraz Nagrodę Krytyki i Publiczności na międzynarodowym festiwalu w Belgradzie (1983), Grand Prix festiwalu Teatr Narodów w Nancy (1984), nagrodę specjalną w Edynburgu (1985) czy nagrodę Herald Angel w Edynburgu (2005).
Patronem poznańskiego teatru przed wojną była Helena Modrzejewska, natomiast 22 lutego 2002 r. patronem bezimiennego Teatru Nowego został Tadeusz Łomnicki, który 10 lat wcześniej zmarł na jego deskach podczas jednej z ostatnich prób do Króla Leara. Najbardziej ukochaną przez poznaniaków aktorką była jednak niewątpliwie skromna Krystyna Feldman, powszechnie znana z filmowej roli Nikifora, która spoczywa w alei zasłużonych na cmentarzu Miłostowskim. Na bloku mieszkalnym przy os. Armii Krajowej 74 ufundowano tablicę ku jej pamięci, poznańskie MPK umieściło specjalną tabliczkę nad miejscem, które zajmowała w autobusie, a władze miasta małą uliczkę prowadzącą do Sceny Nowej nazwały Zaułkiem Krystyny Feldman.

Paweł Cieliczko

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *